‌شرايط بين المللي پيش آمده و تحريم هاي اعمال شده عليه كشورمان بويژه در بخش نفت و پتروشيمي، هر گونه تحليل و ارزيابي از شرايط موجود و چشم انداز پيش‌رو را دشوار كرده است.از اين دشوارتر فشارهائي است كه از سوي اتحاديه اروپا و امريكا براي منصرف كردن مشتري‌هاي نفتي كشورمان در حال انجام است. بايد ديد در اين شرايط بهترين اقدام ممكن چه مي تواند باشد. شايد در چنين شرايطي نقش مشاورين مديران مجموعه هاي بزرگي مانند نفت و پتروشيمي بيش از هر زمان ديگري قابل ارزيابي باشد. مشاوراني كه با بررسي دقيق شرايط موجود و ارائه تحليل هاي مناسب بتوانند بهترين راهكارهاي ممكن براي اتخاذ تصميم هاي عملياتي را در اختيار وزير و مديران عامل واحدهاي مختلف قرار دهند.
چه مي توان كرد:
اگرچه بيشترين فشار و موج تبليغات منفي عليه كشورمان از سوي اتحاديه اروپا مي باشد و بخش عمده اي از مبادلات تجاري و صنعتي ما با كشورهاي عضو اين اتحاديه مي باشد ولي توجه به چند نكته مي تواند مفيد باشد.
- نخست اينكه اگرچه كشورمان به ويژه طي سالهاي 1385 و 1386بين 38 تا 30 درصد از نفت مورد نياز اروپا را تامين مي كرده، در حال حاضر اگرچه ما سومين تامين كننده نفت اروپا هستيم ولي تنها حدود 18 درصد صادرات نفتمان به اين منطقه از جهان است( چيزي معادل روزانه 450 هزار بشكه.)
- نكته ديگر اينكه سه مشتري اصلي ايران در اروپا عبارتند از يونان كه 14 درصد و اسپانيا و ايتاليا كه هريك معادل 13 درصد از نفت مورد نياز خود را از ايران وارد مي‌كنند و اين هر سه كشور در ميان ساير كشورهاي عضو اتحاديه اروپا بدترين شرايط اقتصادي را داشته بعيد است حداقل در مقابل افكار عمومي مردم خود حاضر باشند براي تامين نظر ديگر كشورها شرايط اقتصادي و بازار كار داخلي خود را از اين كه هست بدتر كنند. زيرا هر تصميم اشتباهي از سوي اين دولتها مي تواند منجر به اعتراضات گسترده عمومي در آن كشورها وسقوط دولت هاي اين كشورها شود.( 1)  ‌
- بيشترين فشار ممكن قطعا بر روي ديگر كشورهاي مشتري نفت ايران خواهد بود. كشورهائي مانند چين، هند و كره جنوبي از مشتريان عمده ما هستند. اگرچه روابط ايران با آنها در حد مطلوب ‌مي باشد ولي آنچه از اخبار منتشره برداشت مي شود اين نكته مهم است كه آنها نيز از سوي اروپائي ها و مخصوصا ايالات متحده تحت فشار زيادي هستند تا سطح روابط و مناسبات تجاري خود با كشورمان را كاهش دهند. در مورد چين نگراني خاصي وجود ندارد زيرا اين كشور نه حاضر است از بازار بزرگ و 70 ميليوني ايران چشم بپوشد و نه سياست هاي خود را تابعي از سياست هاي ايالات متحده و اروپا مي داند. اما دو كشور هند و كره جنوبي را بايد با جديت و پشتكار بيشتر در زمره مشتريان ثابت ايران نگهداشت و اين كاري است كه قراردادهاي همكاري طولاني مدت و گسترش هرچه بيشتر ارتباطات ميان مردم دو كشور مي تواند مانعي جدي در جهت گسستگي آنها از جمهوري اسلامي ايران باشد.
- كشور روسيه مانند گذشته هاي دور و نزديك و مانند آنچه تاكنون در خصوص صدور  ‌قطعنامه هاي سازمان ملل عليه كشورمان نشان داده، عملا قابل اعتماد نيست. به ويژه اينكه اخيرا وزير انرژي اين كشور در كنفرانس جهاني نفت در دوحه قطر اعلام كرده بود  در قبال تحريم احتمالي خريد نفت ايران از سوي اتحاديه اروپا  بي طرف خواهد ماند. اين نوع موضع گيري مي تواند مانند اعلام راي بي طرف به هنگام صدور هر قطعنامه اي عليه كشورمان باشد كه از سوي قدرتهاي بزرگ به عنوان راي سفيد تلقي مي شود.(2)  ‌
- كشور ژاپن از جمله متحدين جدائي ناپذير امريكاست و نمي توان انتظار خاصي از اين كشور داشت. عدم حضور شركت هاي ژاپني در طرح هاي نفت، گازو پتروشيمي كشور و مفارقت تاريخي آنها از طرح بزرگ و ملي پتروشيمي بندرامام واقعيتي است كه باعث شده در مجموعه نفت حسابي براي شركت هاي ژاپني باز نشود. تنها نكته حساس، آن است كه بنا بر آمارهاي ارائه شده در حاليكه صادرات نفت كشورمان به ژاپن در سال جاري درحالي 30 درصد كاهش داشته، آخرين آمار وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن حاكي از اين است كه صادرات نفت خام كشورهاي عربي در 9 ماهه اول سال جاري ميلادي به اين كشور حدود 40 درصد رشد داشته است. سال گذشته ميزان صادرات ما به ژاپن معادل 374 هزار بشكه در روز بود اما درحال حاضر اين مقدار با 30 درصد كاهش به رقم روزانه 262 هزار بشكه رسيده است.(3)  ‌
چند نكته مهم:  ‌
- هرجا سخن از كاهش مبادلات تجاري با ايران شده، در كنار آن به جايگزين شدن كشورهاي عربي و از دست رفتن بازار ايران توسط آنها اشاره مي رود گوئي اينان نه رقيب بلكه دشمنان اصلي اقتصاد ما  ‌مي باشند. به طور مثال از جمله بحث‌هائي كه همواره مطرح است ظرفيت توليد روزانه 5/12 ميليون بشكه نفت توسط عربستان،  تامين خلاء ناشي از خارج شدن نفت ايران از بازار است. به طور مثال عربستان در سال جاري با93/36 ميليارد دلار بزرگ ترين صادر كننده نفت خام به ژاپن بوده و اين در حالي است كه در مدت مشابه سال قبل اين رقم 2/26 ميليارد دلار بود. امارات دلال بزرگ ديگر خاورميانه با صادرات 99/31 ميليارد دلار دومين صادر كننده بزرگ نفت به ژاپن بوده است. اين افزايش در حالي است كه رقم صادرات نفت خام اين كشور  به ژاپن در مدت مشابه سال قبل 3/21 ميليارد دلار بوده است.  قطر نيز با صدور روزانه 355 هزاربشكه نفت خام به ژاپن توانسته جايگاه قبلي ايران را از آن خود كرده، سومين تامين كننده نفت خام ژاپن شود.
- عراق كشوري كه پس از سقوط صدام به يكي از دوستان ايران تبديل شده خيلي آرام و بي صدا جايگاه دوم صادركننده اوپك را به خود اختصاص مي دهد و اين مهم ترين حربه ايست كه مطمئنا  ‌تحريم كنندگان كشورمان براي مقابله با كاهش نفت ايران در بازارهاي جهاني پيش بيني كرده اند. طبق گزارش هاي منتشره در ارتباط با نفت عراق ميزان صادرات اين كشور در ماه نوامبر 2011 به 13/2 ميليون بشكه در روز رسيده كه نسبت به ماه اكتبر 45 هزار بشكه در روز افزايش را نشان مي دهد. از سوي ديگر ميزان ذخيره سازي هاي نفت در جنوب عراق از 7/3 ميليون بشكه در روز در ماه اكتبر به 3/4 ميليون بشكه در روز در ماه نوامبر افزايش داشته است.رقبائي مانند عربستان، قطر و همچنين عراق خطرناك ترين رقبائي هستند كه اگرچه تخاصمي با ايران نشان نمي دهند ولي هرگونه اقدام محدود كننده و تحريم نفتي عليه كشورمان از سوي قدرت هاي بزرگ را عملا با توليد بيشتر نفت و تزريق آن به بازار تسهيل مي كنند. لذا مي توان چنين تعبير كرد كه ادامه هرگونه تخاصم ما با كشورهاي اروپائي به نفع اين كشورها و هراقدامي در جهت كاهش تنش و بهبود روابط با آنها در درجه نخست افزايش توليد و درآمد همسايگان عرب ما را دچار مشكل مي كند. لذا اگر آنها را دشمن خود نمي دانيم بايد بپذيريم كه عاقلانه هم نيست آنها را جزو دوستان خود به حساب آورده برنامه هاي سياسي و يا راهكارهاي اقتصادي خويش را با تكيه بر همكاري و حتي صداقت در رفتارهاي آنها استوار نمائيم.
برخي منابع:  ‌
1: جايگاه غرب در اعمال تحريم هاي نفتي، پتروسان، 19/9/90
2 : روسيه در قبال تحريم احتمالي نفت ايران  بي طرف مي ماند. پتروسان، شنبه 19/9/90
3. آيا ايران بازار نفت ژاپن را از دست داده است؟، سكو نيوز 13/9/90