مجيد سليمي بروجني  ‌
دانش نفت: آيا تفاهم نامه هاي گازي ايران و تركيه، روابط تهران- آنكارا در زمينه انرژي را به خيابان دوطرفه مطمئن براي رفت و آمد به اروپا بدل مي سازد يا جاده هاي فرعي در مسير تركيه به اروپا مهمتر جلوه خواهند كرد؟ آيا نابوكو مي تواند رقيب مطمئن و قابل اتكا خطوط لوله پارس شود؟
 ديرهنگامي است كه تركيه با مهم جلوه دادن موقعيت سرزمين خود نسبت به عبور خطوط انرژي از اين منطقه به كشورهاي اروپايي روياي تبديل شدن به راه مطمئن انتقال انرژي به اروپا را در سر مي پروارند. از همين رو طرح ايجاد جاده ابريشم در قرن 21، به منظور هدايت امن و با ثبات انرژي از آسياي ميانه و منطقه قفقاز به كشورهاي اروپايي مطرح شد اين طرح براي تركيه به معناي داشتن كليد ورود به اتحاديه اروپا و كسب امتياز از اين اتحاديه محسوب مي شود. مقامات آنكارا با استفاده از موقعيت جغرافيايي خود شروع به راه‌اندازي طيف مختلفي از خطوط لوله گاز از مناطق مختلف كرده اند كه عبارتند از:  ‌
- طرح خط لوله باكو- تفليس- جيحان خط لوله اي كه نفت را از بندر‌كونشلي در آذربايجان به گرجستان و سپس بندر جيجان تركيه به مديترانه منتقل مي كند.  ‌
- طرح اجراي خط لوله ترانس كاسپين براي انتقال گاز طبيعي از تركيه به اروپا كه در اين طرح تركيه قصد دارد قزاقستان و تركمنستان را تشويق كند تا اين دو كشور بدون دخالت ايران يا روسيه منابع انرژي خود را از طريق خاك تركيه به اروپا منتقل كنند.
- طرح خط لوله عرب، در اين طرح گاز از كشور مصر منتقل خواهد شد. اين طرح قرار است به زودي مورد بررسي عملي قرار گيرد.  ‌
- تركيه همچنين به امكان انتقال گاز عراق نيز توجه خاصي دارد و خط لوله اي تحت عنوان كركوك- جيجان- گاز را از عراق به تركيه منتقل مي كند و يادداشت تفاهمي در سال 2007 به امضاء رسيد.
- خط لوله ناباكو به سه هزار و 300 كيلومتر طول كه سالانه حدود 31 ميليارد متر مكعب گاز طبيعي را از مسير تركيه به اروپا انتقال خواهد داد، اين خط لوله قرار است از سال 2012 آغاز به كار كند و گاز آذربايجان، تركمنستان و قزاقستان را به كشورهاي عضو اتحاديه اروپا انتقال دهد. طرح انتقال گاز ايران به تركيه بر اساس يادداشت تفاهمي كه در تاريخ 14 جولاي2007 بين دو كشور امضاء شده و تفاهم نامه اجرايي آن نيز چندي بعد به امضاي طرفين رسيد. بر اساس طرحهاي مذكور تركيه قادر خواهد بود 6 تا 7 درصد از مجموع كل نقل و انتقالات انرژي در جهان را  تا سال 2012 به خود اختصاص دهد.اما آنچه در حال حاضر فكر ايران و تركيه را به خود مشغول كرده است، راه اندازي خط لوله اي است كه از طريق آن گاز ايران به تركيه و سپس به اروپا منتقل شود. پيش از اين نيز ايران و تركيه براي توسعه همكاريها در بخش انرژي با يكديگر مذاكراتي داشته اند. مذاكرات ايران و تركيه حول سه محور توسعه ميدان گازي پارس جنوبي ترانزيت گاز تركمنستان از ايران به تركيه و احداث خط انتقال گاز از عسلويه به تركيه ا نجام شد. نتيجه اين مذاكرات احداث خط لوله اي موسوم به خط لوله نهم سراسري ايران است كه قرار شده سالانه 35 ميليارد متر مكعب گاز را از طريق خاك تركيه به اروپا منتقل كند. علاوه بر اين از طريق اين خط لوله روزانه 50 ميليون متر مكعب گاز به تركيه صادر خواهد شد. ميزان صادرات گاز ايران به تركيه در حال حاضر 27 ميليون متر مكعب است كه بخاطر مشكلات مختلف اين ميزان در فصل زمستان كاهش مي يابد. آنچه در معامله اي حرف اول را مي زند سود است بنابراين ايران و تركيه نيز براي دستيابي به مجموعه‌اي از منافع، پيشنهاد احداث خط لوله گاز را مطرح كردند و از آنجاييكه بطور قطع اين منافع، تعيين كننده مفاد تفاهم نامه است، بنابراين بررسي منافع حاصل از اين قرارداد براي هر كدام از اين دو كشور ضروري است. ايران بعد از روسيه داراي بزرگترين منبع گازي جهان است اما بهره‌برداري از اين منابع كاري زمان بر و پر هزينه محسوب مي شود از همين رو ايران با بررسي گزينه هاي پيش رو به دنبال پيدا كردن بهترين گزينه براي فراهم آوردن امكان بهره برداري از منابع گازي خود و انتقال گاز به اتحاديه اروپاست پيشنهاد احداث خط لوله نابوكو تلنگري بود براي ايران تا به اين فكر بيفتد كه خط لوله اي را احداث كرده و از طريق آن بتواند گاز را مستقيماً به تركيه و از آنجا به اروپا منتقل كند. اين امر علاوه بر اينكه امكان صادرات مستقيم گاز را به اروپا فراهم مي كند، از آنجاييكه سياست ايران آن است كه كشورهاي خريدار گاز ايران بايد در بخش بالادستي صنعت نفت نيز سرمايه گذاري كنند امكان پيشرفت و توسعه صنايع بالادستي را نيز فراهم خواهد كرد بر همين اساس در تفاهم نامه مذكور ايران و تركيه براي توسعه فازهاي 22 تا 24 مذاكره كردند كه بر اساس آن 50 درصد از گاز توليدي 3 فاز ياد شده به كشور تركيه صادر خواهد شد. با اجراي اين خط لوله روزانه 50 ميليون متر مكعب گاز به تركيه و 60 ميليون متر مكعب گاز به اروپا منتقل خواهد شد. از سوي ديگر بهره برداري از مخازن ايران مشكلات تامين گاز داخلي ايران را نيز حل مي كند و منابع مالي حاصل از صادرات گاز به توسعه ساير بخش هاي كشور نيز كمك خواهد كرد. از آنجاييكه ايران و روسيه مهمترين تامين كنندگان گاز تركيه هستند بطور قطع انعقاد اين معاهده بين ايران و تركيه به شرايط تامين گاز مصرف داخلي‌اين كشور موثر خواهد بود. كشمكش هاي نظامي در گرجستان و آسيب هاي وارده به خط لوله انتقال گاز باكو- تفليس- جيحان واردات گاز از آذربايجان به تركيه را به شدت مختل كرد. از همين رو تركيه به منظور تامين مصرف داخلي و جبران اختلال ايجاد شده در روند صادرات گاز آذربايجان، مي خواهد ميزان واردات گاز از ايران را افزايش دهد. بنابراين انعقاد چنين تفاهم نامه اي خواهد توانست امنيت تامين گاز داخلي تركيه را فراهم كرده و در عين حال اين معاهده به تركمنستان اجازه خواهد داد تا از طريق خاك ايران گاز را به تركيه منتقل كند. از سوي ديگر، حق ترانزيتي كه تركيه از اين خط لوله خواهد گرفت به عنوان منبع مالي مهمي براي اين كشور محسوب خواهد شد.دلايل مذكور بخشي از مواردي است كه موجب شده ايران و تركيه به بسته شدن اين معاهده پافشاري كنند و با وجود موانعي كه در اين راه وجود دارد هرچه سريعتر با ميل و رغبت زمينه را براي همكاري با يكديگر فراهم كنند. پيشنهاد خط لوله پارس به منظور انتقال گاز از ايران به اروپا از طريق خاك تركيه، بطور قطع هر دو كشور را با موانع و چالش هايي مواجه خواهد كرد در حال حاضر موقعيت استراتژيك ايران و تحريم‌هاي وارده بر آن به عنوان يكي از بزرگترين موانع مطرح است به طوريكه آمريكا با تهديد يا دادن قول تامين انرژي تركيه اين كشور را به عدم همكاري با ايران تشويق مي كند. از طرف ديگر، از آنجاييكه روسيه مي خواهد تامين گاز اروپا را به انحصار خود درآورد اجراي طرح خط لوله ياد شده را به عنوان رقيبي براي روسيه مطرح مي شود بنابراين شركت دومي گاز پروم به منظور تامين گاز مصرف داخلي تركيه از افزايش صادرات گاز به تركيه خبر داد تا بلكه تركيه را از سرمايه گذاري در ايران و احداث خط لوله منصرف كند. يكي ديگر از چالش هايي كه بر سر راه اين همكاري وجود دارد مساله تقاضاي اتحاديه اروپا از گاز ايران است. با وجود تحريم هاي وارده بر ايران انتظار مي رود اروپا در مورد خريد گاز از ايران با فشارهايي از سوي آمريكا مواجه شود. از طرف ديگر مذاكرات ايران، قطر و روسيه به منظور توسعه همكاريهاي سه جانبه و تشكيل كارتل گازي به عنوان سه قطب بزرگي كه 60 درصد از كل منابع گازي جهان را دارا هستند وحشت اتحاديه اروپا را برانگيخته و اين احتمال وجود دارد كه اين مساله در آينده مبادلات گازي بين ايران و اروپا تاثير منفي بگذارد.