مجيد سليمي بروجني
دانش نفت: بانگاهي به مشخصات مخازن نفت و گاز ايران خواهيم ديد كه حجم زيادي از اين ذخاير در مرزهاي مشترك آبي و خاكي با كشورهاي همسايه قرار گرفته اند. اين موضوع باعث شده كه برنامه ريزيهاي كلان صنعت نفت و گاز كشور جايگاه استراتژيكي پيدا كند.
 وجود 35 ميدان مشترك نفتي و گازي در خشكي و دريا، موضوعي در خور توجه است كه الزامات و ضرورتهاي خاص خود را مي طلبد؛ هرچند وزارت نفت سعي كرده طرح توسعه اينگونه ميادين را در اولويت برنامه هاي خود قرار دهد، بي‌توجهي به اين موضوع در گذشته باعث شده راه آينده دشوارتر باشد و اينك كه صنعت نفت با موضوع تحريم دست و پنجه نرم مي كند، اجراي اين طرحها با دشواريهايي مواجه شده است. كشورهاي عضو اوپك حدود 80 درصد ذخاير شناخته شده نفت جهان را در اختيار دارند. در ميان اعضاي اين سازمان، عربستان، ايران، عراق كويت و ونزوئلا روي هم بيش از 700 ميليارد بشكه ذخاير شناخته شده نفت را به خود اختصاص داده اند. منطقه خليج فارس از حجم ذخاير مذكور بيش از 60 درصد ذخاير شناخته شده را در خود جاي داده و همين مساله باعث استراتژيك بودن منطقه خليج فارس شده است. در عين حال، ايران با 35 ميدان نفتي و گازي در خليج فارس كه 14 ميدان آن مشترك با كشورهاي منطقه است سهم چشمگيري از مخازن نفت و گاز دريايي را دارد. ميدان فروزان در منطقه خارگ با عربستان مشترك است. اين ميدان در عربستان به نام مرجان شناخته مي شود و هر 2 كشور از آن جداگانه بهره برداري مي كنند. تا سال 2000 ميلادي نزديك به 52 حلقه چاه در آن حفاري شده كه 33 چاه در حال توليد است. ميدانهاي نصرت و مبارك در منطقه سيري با امارات متحده عربي مشترك است و البته مخزن مبارك متعلق به ايران است و بر خلاف ادعاي امارات فقط از ديد ساختار زمين شناسي بين 2 كشور مشترك است. ميدان نصرت نيز در امارات فاتح نام دارد و هر دو كشور جداگانه از آن بهره برداري مي كنند. ميدان سلمان نيز با امارات مشترك است و نزديك به 72 حلقه چاه در آن حفاري شده، هرچند اين ميدان گازي ا ست. اما تاكنون از بخش گاز آن استخراجي صورت نگرفته است. در عين حال ميدان اسفنديار با عربستان و كويت مشترك بوده و فارس يك و دو فقط با عربستان مشترك است. ميادين پارس جنوبي با قطر، فلاح با امارات هنگام با عمان و قدير با كويت از ديگر ميادين نفت و گاز مشترك ايران در منطقه خليج فارس است. توسعه و سرمايه گذاري ميادين نفت و گاز به ويژه در دريا بسيار هزينه بر است و اعتبارات سنگيني را مي طلبد و جذب سرمايه خارجي براي توسعه اين ميادين به منظور افزايش بهره وري، اهميت فوق العاده اي دارد. با اين حال ايران جز در ميدان مشترك پارس جنوبي كه از طريق قراردادهاي بيع متقابل به توسعه 10 فاز آن پرداخته، در ساير ميادين مشترك بجز مواردي انگشت شمار توفيق چنداني حاصل نكرده است و اين در حاليست كه كشورهاي منطقه در اين ميادين توانسته اند با جذب سرمايه هاي خارجي و فناوريهاي پيشرفته به بهره برداري از منابع مشترك بپردازند. در اين ميان قطر در حوزه پارس جنوبي از سال 1992 توانست به توسعه اين ميدان بپردازد و تا سال 2000 روزانه 130 هزار بشكه مايعات گازي و يك هزار ميليون فوت مكعب گاز و 175 هزار بشكه نفت برداشت كرده است و هم اكنون در حال توسعه LNG<‌> است كه توليد خود را در تا سال 2012 به 77 ميليون تن برساند. ساير كشورهاي همسايه نيز با بهره گيري از سرمايه شركتهاي بين المللي و انعطاف پذيري سياسي در گفتگو در حال برداشت از ا ين ميادين هستند و ادامه اين روند ضررهاي جبران ناپذيري به ايران خواهد رساند. برداشت بي ضابطه از ميادين مشترك از سوي همسايگان همچنين مي تواند پس از مدتي نفت و گاز اين حوزه هاي مشترك را غير قابل استحصال ساخته و توازن ميادين به هم بريزد. اين در حاليست كه بر اساس توافق نامه هايي كه ميان ايران از يك سو وعربستان قطر، امارات متحده عربي، عمان و بحرين از سوي ديگر بسته شده همه فعاليتها در حدود فلات قاره برپايه خط نيمساز، مورد توافق دوطرف قرار گرفته است. از نگاه فني براي عمليات حفاري و بهره برداري از يك مخزن نفتي يا گازي شناسايي موقعيت كل مخزن و داشتن اطلاعات و محاسبه جزئيات ضروري است، اما متاسفانه درباره مخازن نفت و گاز مشترك، اطلاعات زيادي بين طرفين رد و بدل نمي شود و كشورهاي صاحب مخزن براي به دست آوردن سود بيشتر، به گونه اي بي ضابطه و نادرست و خلاف اصول مهندسي و فني صنعت نفت مشغول بهره برداري از حوزه هاي مشترك هستند كه اين موضوع در بلند مدت بر شاخصه هاي فني مخزن آسيب جدي وارد مي كند، لذا براي جلوگيري از اين آسيب، بهترين روش برداشت هماهنگ يا مديريت واحد در مخازن مشترك است. به نظر مي رسد رسيدگي به مسايل مشترك مرتبط با حوزه هاي مشترك نفت وگاز بايد درا ولويت سياست خارجي كشور قرار گيرد تا در سايه اين تعاملات  اقتصادي سياسي و بين المللي با كشورهاي منطقه گرايش سرمايه گذاران خارجي و امكان بهره گيري از فناوريهاي پيشرفته افزايش يابد كه بي شك در شتاب بخشيدن براي رسيدن به قدرت برتر ايران در منطقه موثر خواهد بود. در بررسي وضعيت ميادين نفت و گاز ايران در دو بخش ميادين خشكي و دريايي دوگونه وضعيت مشاهده مي شود. اين ميادين هم اكنون يا درحال توسعه هستند يا در حال توليد. مياديني كه در خشكي و در منطقه غرب و جنوب كشور با عراق مشترك هستند، نفت شهر دهلران و پايدار غرب است كه هم اكنون درحال توليد قرار دارند و از آنها نفت استخراج مي شود. تعدادي ديگر از ميادين نيز در حال توسعه هستند، مانند آبادان، آزادگان، يادآوران، چنگوله و آذر كه ميادين مشترك با عراق هستند. در برنامه پنجم توسعه اولويت اصلي به توسعه ميادين مشترك داده شده و براي تك تك ميادين برنامه ريزي شده است. كارشناسان و مديران و برنامه ريزان وزارت نفت معتقدند طرح توسعه ميادين مشترك در تمام برنامه هاي نفتي در اولويت قرار دارد و در برنامه پنجم توسعه نيز اولويت اصلي به توسعه اين ميادين داده شده و براي تك تك ميادين برنامه ريزي شده است. به طور مثال در ميدان مشترك فرزاد با عربستان قرار است يك شركت هندي در توسعه آن مشاركت داشته باشد. ميدان آرش نيز كه ميان ايران و عربستان و كويت مشترك است از ديگر مياديني است كه مذاكرات آنها چندين سال ادامه دارد و هم اكنون در اولويت برنامه ريزي توسعه اي وزارت نفت قرار دارد. از آنجا كه خط مقدم صنعت نفت و به توليد رساندن همه حوزه‌هاي مشترك نفت و گاز ايران است اما ظرفيت هاي محدود اجرايي سياسي و اقتصادي دست به دست هم داده اند و مانع از دستيابي به اهداف نهايي شده است البته در برخي ميادين ازجمله دارخوين درجنوب خرمشهر مشكل مالي يا تامين اعتبار مطرح نيست زيرا طرح توسعه ميدان بر اساس قرارداد بيع متقابل تنظيم شده و توسعه آن توسط شركت ايتاليايي ها Eni<‌> در دست انجام است. اما ايتاليايي ها به دليل مسايل سياسي و شرايط تحريم بين المللي عليه ايران تاكنون ميدان نفتي دارخوين را درسرويس قرار نداده و به توليد نرسانده اند. از ديگر مثالهاي اين ظرفيت محدود سياسي مي توان به مذاكرات صادرات گاز ايران به هند و پاكستان اشاره كرد كه بيش از 10 سال است ادامه داشته و دولتها و وزاري زيادي را به خود ديده اما تاكنون به نتيجه نرسيده است. به گفته كارشناسان فني و اقتصادي صنعت نفت، توسعه ميادين مشترك به ويژه ميادين دريايي هزينه هاي بسيار هنگفتي را مي طلبد كه نياز به سرمايه گذاريهاي خارجي در آن به وضوح آشكار مي شود. ميدان مشترك آزادگان شمالي و جنوبي در جنوب ايران با كشور عراق از جمله مياديني است كه بيش از 10 سال طرح و توسعه آن طول كشيده و هرچند قرار بوده زمستان سال گذشته توليد اوليه آن روزانه به 50 هزار بشكه برسد؛ اما هم اكنون 25 هزار بشكه نفت توليد روزانه دارد كه تا پايان سال باز هم پيش بيني مي شود افزايش توليد آن با مشكل مواجه شود. در حوزه گازي تنها ميدان مشترك گازي در خشكي به نام گنبد لي در منطقه خراسان با كشور تركمنستان است كه در حال توليد قرار دارد و گاز آن به ميزان روزانه 2 ميليون متر مكعب از طريق پالايشگاه خانگيران سرخس و شهيد هاشمي نژاد در مدار توليد قرار دارد. البته در ميادين مشترك نفتي و گازي در برخي حوزه ها لايه هاي نفتي بيشتر بوده يا در ميادين صرفاً نفتي ممكن است لايه هاي گازي نيز كشف شده باشد. هم اكنون 17 ميدان مشترك نفت و گاز در حال توليد داريم كه 6 ميدان در خشكي و 11 ميدان در خليج فارس قرار دارد. ايران بيش از 10 ميدان نفتي در خشكي و 35 ميدان در دريا دارد كه قرار است تا پايان برنامه پنجم توسعه 26900 ميليون متر مكعب گاز در روز از ميادين گازي در كشور توليد شود، اما اين مهم البته نياز به 500 ميليارد دلار سرمايه گذاري دارد. در حال حاضر پارس جنوبي كه بزرگترين ميدان گازي جهان است و با كشور قطر در خليج فارس مشترك است، به دلايل مختلف از برنامه طراحي شده توسعه اي آن عقب است، اما بنا به ادعاي مسوولان شركت ملي نفت در ميزان برداشت گاز از ميدان قطر برابر است. با اين حال هم اكنون پروژه توسعه فازهاي 12، 13، 14، 15، 16، 17 و 18 به دليل كمبود منابع مالي به كندي پيش مي رود. در برنامه اي كه هم اكنون دولت و وزارت نفت با همكاري دستگاه ديپلماسي كشور براي توسعه ميادين مشترك نفت و گاز پيگيري مي كنند، استفاده از فاينانس تسهيلات مالي خارجي اقدامات فني و عملياتي مشترك با اولويت اكتشافات جديد در مرزهاي مشترك و مانيتور كردن اقدامات كشورهاي همسايه در جهت توليد در اين ميادين از جمله برنامه هاي در دستور كار است. با اين وصف هرچند كمبود منابع و اعتبارات مالي در صنعت نفت ممكن است باعث كندي پيشرفت پروژه ها شود، اما نبايد از خط مقدم اين صنعت كه همان توسعه ميادين مشترك است غافل ماند. ضروري است در ساختار و برنامه هاي صنعت نفت ايران موضوع نهادينه شود و در اولويت طرحها و تخصيص اعتبارات قرار گيرد.